CTPA · Scientific methodology

Тадқиқот фаолиятининг функционал таснифи

Тадқиқот фаолиятини илмий ҳамжамиятнинг бошқа функцияларидан алоҳида баҳолаш керак. Реал дунё ҳақидаги билим учун илмий қарорларни амалда нима белгилаши муҳим: муаммонинг мазмуни, фактлар ва далилларми ёки мартаба, иерархия, молиялаштириш, обрў ва институционал манфаатлар каби ташқи шароитларми.

Мустақиллик ташқи алоқаларнинг йўқлиги эмас. Ташқи шароитлар билан фактлар, ҳисоблар ва далиллардан келиб чиқадиган хулоса ўртасида зиддият бўлса, илмий хулосага устуворлик берилганда мустақиллик намоён бўлади. Қарамлик эса илмий қарор ташқи шароитлар билан белгиланганда юзага келади.

Тадқиқот фаолиятининг уч режими

Тасниф касб, лавозим ёки илмий ҳамжамиятдаги ўринга эмас, тадқиқот функциясига тааллуқлидир. Бир одам турли вазиятларда мустақил ёки қарам тарзда ҳаракат қилиши мумкин.

Мустақил тадқиқотчи

Илмий хулосанинг устуворлиги

Муаммони аввало унинг илмий мазмунидан келиб чиқиб қўяди ва ҳал қилади. Тўпланган билим ва консенсусдан ишчи ресурс сифатида фойдаланади, лекин уларни исбот деб қабул қилмайди. Зарур бўлса парадигма асосларини қайта кўриб чиқиши мумкин.

Аҳамияти маҳаллий натижадан тарихий даражадаги натижагача. Муваффақиятли фундаментал қайта кўриб чиқиш янги назария, парадигма алмашуви ёки илмий инқилобга олиб келиши мумкин.

Қарам тадқиқотчи

Ташқи шароитларнинг таъсири

Муаммони танлаш, натижани талқин қилиш, эълон қилиш, танқидга муносабат ёки хатони тан олишга мартаба, иерархия, молиялаштириш, институционал ва обрўга оид омиллар сезиларли таъсир қилади.

Одатий илмий ишда юқори ёки жуда юқори. Билимни тўплаш, текшириш, аниқлаштириш ва қўллашнинг катта қисмини таъминлайди; ташқи манфаатлар мазмуний хулоса билан тўқнашганда ишончлилик пасаяди.

Псевдоилмий тадқиқотчи

Даъвони текширувдан ҳимоя қилиш

Хато қилиш, дипломсизлик ёки кўпчилик билан келишмаслик билан эмас, даъвони хатони аниқлаш ва тузатишга қодир текширувлардан тизимли равишда ҳимоя қилиш билан белгиланади.

Даъво тўлиқ мустақил текширувдан ҳимояланган экан, билим учун қиймати нол ёки салбий.

«Қарам» нимани англатади. Ёлланиб ишлаш, грант, муассаса қоидалари ва умумий инфратузилма ўз-ўзича эпистемик жиҳатдан нейтрал. Қарамлик ташқи шароитлар илмий ҳукмни белгилай бошлаганда методологик аҳамият касб этади.

Илмий ҳамжамият ва қарамлик бир нарса эмас. Илмий ҳамжамият аъзоси таъриф бўйича қарам тадқиқотчи эмас. Мустақил тадқиқотчи ҳам лавозим эгаллаши, молиялаштириш олиши ва катта жамоада ишлаши мумкин.

Асосий чегара. Қарам тадқиқотчи таъриф бўйича псевдоилмий эмас. Хато илм билан мос келади. Псевдоилмий функция даъво мазмуний текширув ва тузатишдан тизимли равишда ҳимоя қилинганда бошланади.

Тадқиқот функциясини баҳолаш мезонлари

1. Реаллик билан боғлиқликДаъво кузатиладиган объектлар, жараёнлар ёки текшириладиган оқибатларга тааллуқли бўлиши керак.

2. ТекширилувчанликНима хулосани тасдиқлаши ва нима унинг хатолигини кўрсатиши мумкинлиги аниқ бўлиши керак.

3. Далилнинг қайта тикланишиБошқа малакали тадқиқотчи бошланғич шартлар, фикр юритиш йўли ва натижани қайта тиклай олиши керак.

4. Илмий ҳукмнинг мустақиллигиНатижа ташқи манфаатлар билан тўқнашганда амалда нимага устуворлик берилиши ажратилиши керак.

5. Фактлар обрў ва консенсусдан устунЛавозим, мукофот, журнал нуфузи, мактаб ва тарафдорлар сони ижтимоий кўрсаткич бўлиши мумкин, аммо исбот эмас.

6. Хатолар билан ишлашИлмий амалиёт хатоларни излайди ва тузатади; текшириладиган хатони тузатишдан тизимли бош тортиш фаолиятни псевдоилмий томонга олиб боради.

Функцияларни таққослаш

Функцияларни таққослаш	Мустақил тадқиқотчи	Қарам тадқиқотчи	Псевдоилмий тадқиқотчи
Белгиловчи принцип	Мазмуний илмий хулоса устувор	Ташқи шароитлар илмий қарорга сезиларли таъсир қилади	Даъвони сақлаш текширувдан устун қўйилади
Парадигмага муносабат	Асосларни қайта кўриб чиқиши мумкин	Одатда қабул қилинган парадигма ичида самарали ишлайди	Исталган парадигмани қабул қилиши ёки рад этиши мумкин; текширувдан қочиш ҳал қилувчи
Консенсус роли	Ишчи ресурс, исбот эмас	Илмий рутинанинг асоси ва профессионал қарорлар омили	Далилни текшириш ўрнига риторик ишлатилади
Хатоларга муносабат	Излайди, тан олади ва тузатади	Тузатиши мумкин, аммо ташқи оқибатлар қарорни чеклаши мумкин	Тан олиш ва тузатишдан тизимли қочади
Энг юқори ҳисса	Янги назария, янги йўналиш, парадигма алмашуви	Йирик натижалар, аниқлик, усуллар, тизимлаштириш ва қўлланмалар	Мустақил тасдиққача ижобий эпистемик ҳисса йўқ

Илм институтларни талаб қилади, билим эса мустақил текширувни

Институционал ташкилот замонавий илмни мумкин қилади, лекин ташқи қарамлик механизмларини ҳам яратади. Шу сабабли аниқ даъвони баҳолашда тадқиқотчининг ҳамжамиятдаги ўрни эмас, хулосани мустақил ва мазмуний текшириш имконияти ҳал қилувчи бўлиб қолади.